Prace z historii - prace dyplomowe z historii i inne materiały

Główną osią zainteresowań ludności chłopskiej była sprawa parcelacji majątków obszarniczych, jako rezultat głodu ziemi, występującego szczególnie ostro w byłych zaborach rosyjskim i austriackim, Ruch na rzecz reformy rolnej przybrał na sile zwłaszcza w 1918 r. Mnożyły się wówczas napady na dwory, dochodziło do częstych przypadków zaorywania gruntów folwarcznych przez chłopów. W tej sytuacji rząd lubelski Daszyńskiego zapowiedział upaństwowienie wielkiej własności i oddanie jej w ręce ludu pracującego pod kontrolą państwa. Rząd Moraczewskiego ograniczył się już tylko do zapowiedzi, że reforma rolna będzie przeprowadzona w wyniku uchwały Sejmu^[1].

Tymczasem Sejm Ustawodawczy podjął uchwałę w tej sprawie dopiero 10 lipca 1919 r. Uchwała ta miała charakter deklaratywny, w oparciu o nią miała być opracowana w przyszłości właściwa ustawa o reformie rolnej. Przewidywała ona parcelację majątków państwowych, majątków spekulantów wojennych i osób wrogich wobec narodu polskiego, dalej majątków źle gospodarowanych, wreszcie wykup nadwyżek z folwarków obszarniczych, obejmujących ponad 180 ha obszaru, a na terenie byłego zaboru pruskiego i na ziemiach zabużańskich – ponad 400 ha^[2].

Po tej uchwale nie mówiło się w Sejmie dość długo o reformie rolnej. Dopóki Piłsudski zdobywał tereny ukraińskie i białoruskie, sprawa ta zeszła z porządku obrad, ale z chwilą, gdy wojska polskie zaczęły się cofać w wyniku kontrofensywy Armii Czerwonej i walki przesunęły się pod Warszawę, wtedy sprawa niezwłocznie powróciła na forum izby sejmowej. Ażeby dać przeciwwagę dla haseł wkrótce realizowanych przez Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski, uchronić dwory przed rewolucyjną parcelacją i zachęcić chłopów do wstępowania w szeregi wojska, uchwalił Sejm 15 lipca 1920 r. ustawę o wykonaniu reformy rolnej. Ustawa ta była radykalniejsza od poprzedniej uchwały, ponieważ przewidywała odszkodowanie dla obszarników w wysokości połowy wartości szacunkowej gruntu. Na zakup ziemi przewidywano kredyt w wysokości do 75% wartości parceli. Ziemię mieli otrzymywać głównie bezrolni i małorolni, przede wszystkim jednak inwalidzi wojenni. Ustawę tę uchwalono pośpiesznie, bez przedyskutowania. Posłom wiadomo tylko było to, że trzeba w określonej sytuacji politycznej i militarnej państwa poczynić ustępstwa dla chłopów.

Gdy jednak zakończyła się wojna, te siły, które głosowały za ustawą, rozpoczęły jej bojkot. Do jej zakwestionowania posłużył artykuł 99 ustawy zasadniczej, uchwalonej w marcu 1921 r., który gwarantował nietykalność własności prywatnej. Opierając się na tym artykule sądy uchylały decyzje o wywłaszczaniu majątków za połowę rynkowej ceny ziemi. Uniemożliwiło to realizowanie reformy w stosunku do dóbr prywatnych. W pełni natomiast urzeczywistniono uchwaloną w grudniu 1920 r. ustawę o osadnictwie wojskowym, przewidującą tworzenie na ziemiach białoruskich i ukraińskich osad zamieszkałych przez byłych wojskowych. Ustawa ta miała na oku cele polonizacyjne, co z natury rzeczy pogłębiało nastroje wrogości miejscowej ludności w stosunku do państwowości polskiej^[3].

Widomą oznaką stabilizacji form polityczno-ustrojowych II Rzeczpospolitej jako państwa burżuazyjnego było uchwalenie jej konstytucji^[4]. Nad projektami ustawy konstytucyjnej pracowano przeszło rok, przy czym na tok obrad komisji sejmowej pracującej nad tą problematyką znaczny wpływ miały elementy prawicowe, zmierzające do ograniczenia podstaw demokracji burżuazyjnej w Polsce, usiłujące – o ile to tylko możliwe – nadać państwowości polskiej cechy ustroju elitarnego. Postanowiono więc m. in. powołać parlament dwuizbowy, z sejmem i senatem jako izbą wyższą, złożoną częściowo z wirylistów, tj. posłów pochodzących nie z wyboru, lecz z tytułu piastowania określonego urzędu, oddać wybory prezydenta nie w ręce całego narodu w formie głosowania powszechnego, lecz tzw. Zgromadzeniu Narodowemu (Sejmowi wraz z Senatem na łącznym ich posiedzeniu), odrzucić projekt stworzenia Izby Pracy i instytucji referendum ludowego.

W pierwszej dekadzie lipca 1920 r. zaczęła się dyskusja plenarna, przerwana jednak przez wypadki wojenne. Sprawa konstytucji wypłynęła na nowo jesienią tegoż roku. Kulminacyjnym punktem dyskusji była sprawa senatu. Stronnictwa radykalne i postępowe, uważając zasadę dwuizbowości za wypaczanie systemu demokratycznego, były mu przeciwne. Skoro w tej sprawie prawica dysponowała niezmienną większością, partie te postanowiły obrać taktykę przewlekania obrad, licząc na to, że po zawarciu definitywnego pokoju z Rosją Radziecką i po rozstrzygnięciu sprawy plebiscytu śląskiego łatwiej będzie zmobilizować do walki o demokrację szersze rzesze społeczeństwa, zaprzątnięte wspomnianymi wyżej wydarzeniami. Z tych samych jednak względów prawica zmierzała do przyspieszenia rozstrzygnięcia^[5].

Ostatecznie w sprawie senatu PPS i PSL „Piast” poszły na ustępstwa wobec prawicy, które polegały na tym, że następny z kolei Sejm, wybrany już na podstawie nowej konstytucji, będzie miał prawo zmienić postanowienia dotyczące istnienia izby wyższej, na mocy swej własnej uchwały, powziętej bez senatu, kwalifikowaną większością 3/5 głosów^[6]. Formalnie oznaczało to wprowadzenie senatu niejako na próbę, faktycznie jednak oznaczało sukces czynników prawicowych, choć o tyle połowiczny, że wykluczono jednak udział wirylistów w tej instytucji ustawodawczej.

Dnia 17 marca 1921 r. ukończono głosowanie nad konstytucją, poprzedzone deklaracjami poszczególnych klubów poselskich. W deklaracjach tych stronnictwa lewicy parlamentarnej oświadczyły się przeciw całości ustawy konstytucyjnej, uzasadniając swoje stanowisko istnieniem senatu, brakiem izby pracy i wyraźnie zastrzeżonej wolności strajków. Zwłaszcza posłowie pepeesowscy zapowiadali dalszą walkę o jednoizbowość, o rozdział Kościoła od państwa, o szkołę świecką i inne demokratyczne postulaty, jednakże dość znaczna większość sejmowa przyjęła całość ustawy.

W rezultacie więc konstytucja uchwalona w marcu 1921 r. powoływała jako suwerenną władzę państwową parlament dwuizbowy, złożony z Sejmu i Senatu, pochodzący w obu przypadkach z wyborów pięcioprzymiotnikowych – powszechnych, równych, bezpośrednich, tajnych i proporcjonalnych. Prawo wyborcze czynne w wyborach do Sejmu przysługiwało wszystkim obywatelom bez różnicy płci od ukończonego 21 roku życia, bierne od ukończonych 25 lat, w odniesieniu natomiast do Senatu, odpowiednio – od ukończonych 30 i 40 lat. Konstytucja postanawiała, że Senat jako izba wyższa nie ma prawa inicjatywy ustawodawczej, może co najwyżej wstrzymać projekt ustawy uchwalony przez Sejm na okres 60 dni (tzw. veto zawieszające), przy czym zakwestionowany przezeń projekt ustawy lub jego poszczególne elementy może Sejm mimo to uchwalić definitywnie w trakcie ponownej debaty, jednakże już nie zwykłą, lecz kwalifikowaną większością 11/20 głosów. Konstytucja podkreślała, że parlament posiada pełne i wyłączne kompetencje ustawodawcze oraz prawo kontroli nad władzą wykonawczą.

Stosunkowo skromne uprawnienia przyznawała konstytucja prezydentowi, choć prawica, mająca przewagę w Sejmie, opowiadała się niejednokrotnie za wzmocnieniem władzy wykonawczej. Te skromne kompetencje dla głowy państwa wynikały jednak z obawy projektodawców ustawy, związanych z klasycznym stronnictwem prawicowym, a mianowicie endecją, że godność tę może objąć jej przeciwnik polityczny – Piłsudski. Prezydent miał być wybierany na lat 7 przez Zgromadzenie Narodowe, nie posiadał on żadnych uprawnień ustawodawczych, parlament zaś mógł rozwiązać tylko za zgodą kwalifikowanej większości 3/5 Senatu^[7].

Obok administracji państwowej ustawa konstytucyjna przewidywała istnienie samorządu terytorialnego aż do szczebla wojewódzkiego włącznie, Sądownictwo miało być niezawisłe, sędziowie mianowani przez prezydenta. W sprawach politycznych i o zbrodnie zagrożone ciężkimi karami miały decydować sądy przysięgłych.

Konstytucja deklarowała wolność osobistą, nietykalność mieszkania, tajemnicę listów, wolność myśli i przekonań, wolność prasy, sumienia, nauki i nauczania, zgromadzeń i stowarzyszeń. Głosiła ona, że praca jest pod szczególną ochroną państwa, zapowiadała opiekę nad pracą i ubezpieczenia społeczne na wypadek braku pracy, choroby, nieszczęśliwego wypadku i niezdolności do pracy^[8].

Ten charakter deklaratywny ustawy zasadniczej niejednokrotnie nie miał znajdować pokrycia w praktyce konstytucyjnej. Tak np. mimo zapewnień o wolności głoszenia własnych przekonań i zrzeszania się, władze administracyjno-policyjne nie dopuściły do legalnego istnienia KPRP i bliskich jej ideowo organizacji. Mimo zagwarantowania bezpłatności szkolnictwa, było ono faktycznie bezpłatne tylko na najniższym, podstawowym szczeblu nauczania, podczas gdy w szkołach średnich i wyższych obowiązywały wysokie opłaty szkolne. Sądy przysięgłych istniały tylko na obszarze b. zaboru austriackiego. Samorządu terytorialnego na szczeblu wojewódzkim w ogóle nie powoływano itd^[9].

Klasowy charakter konstytucji przejawiał się w tym, że gwarantowała ona w specjalnym paragrafie własność prywatną, dopuszczając do jej ograniczenia tylko ze względów użyteczności publicznej (np. budowa drogi, kolei itp.) i to za odszkodowaniem. Jeśli idzie o ziemię, przewidywała ustawa konstytucyjna przymusowy wykup i regulowanie obrotu gruntami, z tym że podstawą ustroju rolnego będą gospodarstwa zdolne do prawidłowej wytwórczości i stanowiące własność prywatną. Powyższe postanowienia wskazują wyraźnie na charakter konstytucji marcowej – jako typowej konstytucji demokratycznej w formie, deklarującej formalną równość wszystkich obywateli, burżuazyjnej w treści, zapewniającej podstawy istnienia kapitalistycznych stosunków społeczno-ekonomicznych.

Niejako wstępnym aktem wyborczym były wybory do pierwszego autonomicznego Sejmu Śląskiego, które odbyły się 24 września 1922 r. z udziałem ok. 74% uprawnionych do głosowania. Wybory te wykazały z jednej strony polskość tych ziem w półtora roku po plebiscycie (Niemcy skupili 26,8% głosów), z drugiej zaś postęp radykalizacji mas na terenie uważanym dotąd za domenę wpływów dwu nacjonalizmów – niemieckiego i polskiego; trzy partie socjalistyczne – polska, niemiecka i żydowska – zdobyły łącznie z komunistami 100 tyś., a zatem 25,6% ogółu głosów^[10].

Wybory do Sejmu i Senatu odbyły się 5 i 12 listopada 1922 r. Świadczyły one o daleko idącej dezintegracji życia politycznego w Polsce, wywołanej nie tylko konfliktami klasowymi, narodowymi, ale i ciągle żywymi antagonizmami dzielnicowymi. Wystarczy choćby przytoczyć fakt, że do wyborów zgłoszono aż 19 list o charakterze ogólnopaństwowym oraz bardzo wielką liczbę list lokalnych. Stronnictwa prawicowe zdołały jednak łatwiej aniżeli lewica porozumieć się między sobą, tworząc blok wyborczy pod nazwą Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej (potocznie, ironicznie zwany Chjeną), w skład którego weszły: Narodowa Demokracja, Chrześcijańska Demokracja oraz Narodowo-Chrześcijańskie Stronnictwo Ludowe. Utworzenie bloku utorowało prawicy drogę do sukcesu wyborczego, wyrażającego się zdobyciem przez nią 29,1% mandatów, co wysuwało ją na pozycję najsilniejszego ugrupowania sejmowego. PSL „Piast” jako główne stronnictwo centrowe także uzyskało poważną liczbę głosów (13,2%), podczas gdy inne partie centrum znacznie mniej. Odnosi się to zarówno do burżuazyjnych partii dawnych aktywistów, jak i do Narodowej Partii Robotniczej (kontynuatorki NZR), która poniosła druzgocącą klęskę na ziemiach byłego Królestwa, pozostając odtąd prawie wyłącznie partią byłego zaboru pruskiego. Wzmocniła nieco swój stan posiadania PPS (10,3% mandatów), bardziej jednak PSL „Wyzwolenie” (11%). Jako nowy czynnik parlamentarny wysuwał się – mimo bojkotu wyborów przez Ukraińców galicyjskich – Blok Mniejszości Narodowych (16%). Komuniści polscy wzięli po raz pierwszy udział w wyborach sejmowych (poprzednie wybory KPRP zbojkotowała), przy czym na ich listę pod nazwą Związku Proletariatu Miast i Wsi padło ok. 132 tyś. głosów (1,5%). Uzyskali oni mimo drastycznych szykan policyjno-administracyjnych dwa mandaty poselskie – w Warszawie i w Będzinie^[11].

Chrześcijańska Demokracja w Polsce wyłoniła się w początkach XX wieku z chrześcijańskich związków zawodowych, stowarzyszeń robotniczych i rzemieślniczych organizowanych głównie w Wielkopolsce i na Śląsku. W Galicji pojawiła się również z ruchu spółdzielczości rolnej. W zaborze pruskim Chrześcijańska Demokracja działała od 1902 pod różnymi nazwami, m.in. Chrześcijańsko-Narodowe Stronnictwo Robotnicze (od 1920). W zaborze rosyjskim znajdowało się od 1906 roku Stowarzyszenie Robotników Chrześcijańskich w Królestwie Polskim oraz Stowarzyszenie Katolickich Robotników na Wileńszczyźnie. Zabór austriacki był zaborem, w którym znajdowało się od 1908 roku Stronnictwo Chrześcijańsko-Socjalne; a w roku 1981 powstało Stronnictwo Katolicko-Ludowe^[1].

Tak więc widać, iż Chrześcijańska Demokracja była prawicową katolicką organizacją polityczną, która powstała w Polsce na początku XX w. i rozwijała się na terenie wszystkich zaborów. Rozporządzała ona znacznie mniejszymi wpływami w społeczeństwie w okresie II Rzeczypospolitej już jako Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji. Powstało ono dopiero w drugiej połowie 1919 r. w wyniku połączenia się różnych grup o ideologii chrześcijańsko-społecznej, a także niektórych działaczy i posłów z Narodowej Demokracji (wśród nich był m. in. Korfanty). Przez cały czas swego istnienia działalność i strukturę stronnictwa pod względem organizacyjnym, personalnym i politycznym charakteryzował brak wewnętrznej spójności i duża niestabilność, co znajdowało swój wyraz na zewnątrz m. in. w nazwie stronnictwa w różnych częściach kraju i jej zmianach. W sejmie należała chadecja do partii średniej wielkości’ (6-9% mandatów), podobnie jak endecja najsilniejsze pozycje miała w Polsce zachodniej, zwłaszcza na Górnym Śląsku, gdzie działał Wojciech Korfanty, jeden z jej czołowych przywódców^[2]. Chrześcijańska Demokracja posiadała dość poważne wpływy w ruchu robotniczym, w jego najbardziej prawym skrzydle reprezentowanym przez różne grupy Stowarzyszeń Robotników Chrześcijańskich, powstających w ramach poszczególnych diecezji (a niekiedy na szczeblu międzydiecezjalnym). Mimo licznych konfliktów o charakterze politycznym i personalnym istniało też bliskie pokrewieństwo ideologiczne między Chrześcijańską Demokracją a Narodową Partią Robotniczą (NPR). Pod względem politycznym ciążyła Chrześcijańska Demokracja ku Narodowej Demokracji. Jeden z czołowych przywódców chadecji, ks. Stanisław Adamski, w liście do Paderewskiego stwierdzał, że „z Narodową Demokracją (ZLN) w sprawach ważnych narodowych nie dzielą nas zasadnicze różnice”^[3].

W swych założeniach ideologicznych i programowych chadecja kierowała się wskazaniami encykliki papieskiej Leona XIII Rerum norarum (1891), tzn. zasadami solidaryzmu społecznego w imię zapewnienia „społecznej harmonii w rozdzieranym klasowymi antagonizmami społeczeństwie”^[4]. Przeciwstawiając się socjalizmowi i komunizmowi chadecja głosiła także potrzebę pohamowania „instynktów egoistycznych”, cechujących gospodarkę kapitalistyczną. Domagała się ,,harmonii religii i państwa”, ,,zupełnej wolności i równouprawnienia dla poszczególnych wyznań” – z tym jednak, że Kościół katolicki winien mieć zapewnione wśród nich ,,naczelne stanowisko”^[5]. Szkoła powinna być szkołą wyznaniową. W sprawach polityki zagranicznej nawiązywano do „misji Polski” na wschodzie Europy – „na straży łacińskiej kultury”. Według J. Holzera różnice między stanowiskiem programowym chadecji i endecji polegały m. in. na odmiennym rozłożeniu punktów ciężkości. „Mimo pewnych różnic programowych – stwierdza on – w sprawach polityki zagranicznej, narodowościowej i ustrojowej podporządkowywano się w zasadzie ZLN. Z drugiej strony ZLN uznawał postulaty swego partnera politycznego w sprawach oświaty, kultury i obyczajowości”. Chadecja „nie akceptowała też bezwzględnej zachowawczości ZLN, usiłując – przynajmniej w programie – zająć stanowisko umiarkowanie reformatorskie”. Do czołowych przywódców chadecji zaliczyć należy – obok wymienianych już Wojciecha Korfantego i ks. Stanisława Adamskiego – J. Chacińskiego, L. Gdyka, ks. Z. Kaczyńskiego, W. Bitnera i kilku innych. Wśród wielu dzienników i czasopism związanych z Chrześcijańską Demokracją największą rolę odgrywały wpływowa katowicka „Polonia” oraz „Dziennik Bydgoski”^[6].

W Polsce międzywojennej – Chrześcijańska Demokracja oficjalnie opierała swoją działalność na programie katolicko-społecznym, wywodzącym się z encyklik papieża Leona XIII – „Rerum Novarum” oraz Piusa XI „Quadregesimo Anno”. Według Piusa XI, błędem kapitalizmu nie jest istnienie własności prywatnej lecz przyjęcie wolnej, bezwzględnej konkurencji. Słowem – oddanie procesów życia gospodarczego z poważnymi tego konsekwencjami społecznymi – na pastwę tzw. niewidzialnej ręki rynku. W efekcie zatraca się moralny charakter życia społeczno-gospodarczego, obniża się też współodpowiedzialność i współuczestnictwo obywateli w tworzeniu dobra wspólnego^[7].

Program przedwojennej chadecji w dziedzinie społeczno-gospodarczej był wiernym odbiciem nauki chrześcijańskiej nauki społecznej^[8]. Warto przypomnieć, bo może nie wszyscy to wiemy, że polska Chrześcijańska Demokracja hasło uwłaszczenia wysunęła już w 1921 roku. I to był jej oryginalny program.

Chadecja opowiadała się zdecydowanie za solidaryzmem społecznym, uczestnictwem obywateli w różnych strukturach społecznych i działaniach dla dobra wspólnego. Dzisiaj można to przełożyć na działania w obrębie instytucji i organizacji samorządowych, aby budować sprawiedliwy porządek społeczny, rozwiązywać skutecznie problemy ludzi na różnych szczeblach środowisk lokalnych. Angażując się w prace na rzecz społeczności lokalnych poniekąd realizujemy sens ludzkiego życia. Jak napisał papież Paweł VI w encyklice Populorum Progressio – „… człowiek nie urzeczywistnia siebie, jeśli nie wyrośnie ponad siebie”. Jeśli nie zadba o swoich braci tkwić będzie w skorupie egoizmu, daleki będzie od miana chrześcijanina, biorącego udział w wypełnianiu planu Bożego w warunkach współczesnego świata^[9].

Budując partię chadecką, szczególnie na Śląsku, nie sposób nie wspomnieć o idei i myśli Wojciecha Korfantego, który w swoich ideach i myślach, a także działaniu wyprzedzał epokę. Dzięki swojej często, bezkompromisowej postawie, miał wielu antagonistów, czy wręcz zagorzałych przeciwników, także na Śląsku. Lecz to jemu historia przyznała rację. I dzisiaj tak bardzo współcześnie brzmią jego tezy programowe, dotyczące tak życia społecznego, politycznego jak i gospodarczego^[10].

Wojciech Korfanty znany jest jako przywódca walki Ślązaków i Poznaniaków o polskość, znacznie mniej jako lider polskiej i śląskiej chrześcijańskiej demokracji. Tymczasem wkład Korfantego w historię Polski upoważnia do postawienia go obok tej miary polityków co Józef Piłsudski i Roman Dmowski^[11].

Działalność Wojciecha Korfantego przed 1918 spowodowała odrodzenie narodowe na Górnym Śląsku i zapewniła ludowi śląskiemu siły niezbędne do walki w plebiscytach i powstaniach. Specyficzny dla Wojciecha Korfantego program łączący postulat walki o zjednoczenie z Polską z programem socjalnym i gospodarczym stanowił zalążek programu polskiej Chrześcijańskiej Demokracji.

W wolnej Polsce Górny Śląsk stanowił zaplecze chadecji (40 % mandatów w Sejmie Śląskim). Wydawany w Katowicach dziennik „Polonia” był najsilniejszym pismem centroprawicy przed 1926. Posłowie chadecji szczególny nacisk kładli na współpracę z chrześcijańskimi związkami zawodowymi – odpowiednikiem dzisiejszej „Solidarności”. Naturalnym sojusznikiem chadecji byli drobni przedsiębiorcy i kupcy oraz katolickie stowarzyszenia.

Wojciech Korfanty umiał połączyć działalność polityczną z gospodarczą. Już przed 1914 zasłynął jako dziennikarz i wydawca pism „Górnoślązak” i „Polak”. W latach 1922-1930 oprócz „Polonii” wydawał ceniony dziennik „Rzeczpospolita” i inne wydawnictwa. Dobrej opinii o Korfantym nie podważył wyrok sądu marszałkowskiego mający podłoże polityczne^[12].

Chrześcijańska Demokracja przywiązywała dużą rolę do zagrożenia komunizmem z Rosji – Korfanty podnosił ten problem jako członek Sejmowej Komisji Spraw Zagranicznych. Wracając z wygnania do kraju w 1939 podkreślał zagrożenie komunistyczne – równie niebezpieczne jak niemieckie.

Występując przeciwko dyktaturze sanacji Korfanty nie zgadzał się na działania radykalne – nie organizował strajków ani nie podejmował walki zbrojnej. Jego pokojowa walka nie przyniosła takiego sukcesu jak w latach 80-tych. Porozumiewawcze inicjatywy chadecji nie znalazły zrozumienia w obozie rządowym.

Regionalizm Korfantego w ścisłej więzi z Polską wykluczał skrajną autonomię i separatyzm. Podkreślał jedność Ślązaków i obywateli polskich. Dzisiejsze spory twórców „narodu śląskiego” i ich oponentów to tylko powtórka polemik Korfantego z „Prusakami języka polskiego” przed 1918. Dlatego na łamach pism wydawanych przez twórców „narodu śląskiego” Korfanty jest najczęściej atakowaną postacią^[13].

Reasumując widać więc, iż w II RP po zjednoczeniu 1919 grup chrześcijańsko-społecznych z byłego zaboru rosyjskiego i austriackiego istniało jedno ugrupowanie chadeckie – Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji.

W wyborach do sejmu w 1922 roku Chrześcijańska Demokracja uczestniczyła w bloku Chrześcijański Związek Jedności Narodowej^[14]. W latach 1923 i 1926 weszła do rządów Chjeno-Piasta a po przewrocie majowym w 1926 roku rozbita została na 3 grupy (lwowska, antysanacyjna śląska i centrowa). Wówczas to utraciła znaczną część wpływów i stała się opozycyjna wobec obozu rządzącego. W roku 1929 Chrześcijańska Demokracja przystąpiła do Centrolewu. Lata trzydzieste przyniosły zbliżenie się ChD do NPR^[15]. Następował kryzys i w roku 1934 miała miejsce secesja z Chrześcijańską Demokracją grupy lwowskiej. Secesja następowała coraz bardziej i w 1935 miał miejsce kolejny rozłam grupy, która utworzyła Stronnictwo Chrześcijańsko-Ludowe. W roku 1937 Chrześcijańska Demokracja weszła do Frontu Morges, a z NPR utworzyła Stronnictwo Pracy (SP)^[16].